Kính thiên văn cho người mới bắt đầu là món đồ rất dễ mua nhầm. Hộp ghi 500x, ảnh Sao Thổ rực rỡ in đầy bìa, còn khi dựng lên thì chân rung và Mặt Trăng mờ như hơi nước bốc lên từ nồi. Bảng xếp hạng này dành cho người muốn chọn chiếc kính đầu tiên thật sự nhìn được miệng hố Mặt Trăng, các vệ tinh Sao Mộc và vành đai Sao Thổ, chứ không phải một món trang trí cho kệ sách.
Tiêu chí so sánh đều là những thứ có thể kiểm tra được. Trước hết là khẩu độ, tức đường kính thấu kính hoặc gương: chính nó quyết định lượng ánh sáng thu vào, còn độ phóng đại in trên hộp thì không. Kế đến là kiểu chân đế: AZ xoay ngang dọc dễ dùng, EQ bám sao tốt hơn nhưng phải học cách cân chỉnh, Dobson vững như cái thớt gỗ, GoTo tự tìm vật thể nhưng ngốn pin. Ngoài ra còn xét độ chắc của chân, thị kính và kính tìm đi kèm, cân nặng khi mang lên sân thượng, giá bán. Chỉ những mẫu đang có bán thật tại Việt Nam mới được đưa vào, qua Shopee, Lazada, Tiki hoặc cửa hàng thiên văn chuyên biệt.
Độ phóng đại hữu ích chỉ vào khoảng gấp đôi khẩu độ tính bằng milimét, nên ống 70 mm vượt chừng 140x là ảnh đã nhòe. Với ống Newton, nên hỏi người bán cách chỉnh trục gương, vì chở bằng xe máy vài lần là gương dễ lệch. Nếu nhà chỉ có ban công hẹp giữa phố đèn sáng, một chiếc Dobson 203 mm cồng kềnh sẽ nằm góc nhà nhiều hơn là được mang ra dùng.
Kính khúc xạ 80 mm, tiêu cự 900 mm, đặt trên ngàm alt-azimuth đẩy tay. Cái hay nằm ở giá kẹp điện thoại: ứng dụng StarSense Explorer dùng camera smartphone chụp một mảng trời, tự xác định kính đang hướng về đâu rồi hiện mũi tên chỉ đường tới thiên thể đã chọn. Kính không có động cơ, vẫn phải xoay bằng tay, nhưng người dùng khỏi phải ôm bản đồ sao mò mẫm. Trên Lazada có gian hàng rao mẫu này quanh mức 5,5 triệu đồng.
Hợp với người chưa nhận ra chòm sao nào ngoài Bắc Đẩu, ở thành phố nhiều đèn và muốn tìm Sao Mộc trong vài phút chứ không phải nửa tiếng. Trước khi mua nên kiểm tra điện thoại có nằm trong danh sách máy ứng dụng hỗ trợ hay không. Chân LT khá nhẹ nên lên độ phóng đại cao sẽ rung, và tiêu cự dài không hợp với ngắm trường rộng như dải Ngân Hà.
Một trong những mẫu nhập môn rẻ và phổ biến nhất của Celestron: khúc xạ 60 mm, tiêu cự 700 mm, chân đế alt-azimuth xoay ngang dọc. Trong hộp có hai thị kính 20 mm và 4 mm, thấu kính Barlow 3x, gương chéo và kính tìm. Trên Shopee kính được bán dưới mã 21041, có nơi kèm thêm kẹp điện thoại.
Đủ để nhìn rõ miệng hố Mặt Trăng, bốn vệ tinh Galileo của Sao Mộc và vành Sao Thổ dưới dạng một chiếc nhẫn nhỏ. Đừng tin con số phóng đại tối đa: thị kính 4 mm ghép Barlow cho ảnh tối và nhòe, độ phóng đại thực dụng của ống 60 mm chỉ quanh 120x. Hợp với trẻ em và người muốn thử xem thiên văn có hợp mình hay không mà chưa dám bỏ nhiều tiền. Ai đã biết mình mê tinh vân, thiên hà thì nên nhìn sang ống lớn hơn ngay từ đầu.
Mẫu nhỏ nhất của dòng PowerSeeker: ống khúc xạ 50 mm, tiêu cự 600 mm, chân alt-azimuth bằng nhôm. Phụ kiện theo kiểu quen thuộc của dòng này gồm hai thị kính 20 mm và 4 mm cùng Barlow 3x. Trên Shopee có tin rao khoảng 1,6 triệu đồng, thuộc nhóm rẻ nhất trong số kính mang thương hiệu lớn.
Nói thẳng, đây là kính cho Mặt Trăng và dăm ba hành tinh sáng. Với 50 mm, Sao Mộc chỉ là một chấm tròn với vài vệ tinh, Sao Thổ hiện vành nhưng rất bé, tinh vân thì gần như không thấy gì ở trời thành phố. Bù lại kính gọn, nhẹ, hợp làm quà cho học sinh tiểu học hoặc mang theo trong chuyến về quê có trời tối. Người lớn muốn chơi lâu dài sẽ sớm thấy chật, nên cân nhắc mẫu 70 hoặc 80 mm.
Khúc xạ 80 mm, tiêu cự 900 mm, đặt trên ngàm xích đạo có tay chỉnh tinh hai trục. Đây là bước nâng rõ rệt so với các bản 50 và 60 mm: lượng sáng thu vào gần gấp đôi ống 60 mm, Sao Thổ hiện vành rõ ràng, các dải mây Sao Mộc bắt đầu thấy được trong đêm trời trong. Trên Shopee có gian hàng bán kèm kẹp điện thoại với giá khoảng 5,7 triệu đồng.
Ngàm EQ là con dao hai lưỡi. Khi đã căn trục cực, chỉ cần vặn một núm là kính bám theo hành tinh đang trôi khỏi thị trường, rất tiện ở độ phóng đại cao. Nhưng người mới thường mất vài buổi mới hiểu đối trọng, vĩ độ và trục xích đạo dùng thế nào, và có người nản ngay từ buổi đầu. Ai chỉ muốn chĩa kính lên trời rồi ngắm luôn thì chân AZ thân thiện hơn.
Phản xạ Newton 130 mm với gương parabol, tiêu cự 650 mm, tỷ số f/5, đặt trên ngàm xích đạo CG-3. Gương parabol ở tầm giá này không phải chuyện hiển nhiên: nhiều kính rẻ dùng gương cầu và cho ảnh kém nét. Hộp có hai thị kính 20 mm và 10 mm cùng kính tìm chấm đỏ StarPointer. Trên Shopee kính được bán riêng hoặc theo combo kèm camera chụp ảnh.
Tỷ số f/5 cho trường nhìn rộng, hợp với cụm sao, tinh vân Lạp Hộ và thiên hà Tiên Nữ ở nơi trời tối, trong khi hành tinh vẫn đủ chi tiết. Đổi lại, kính phản xạ thỉnh thoảng phải chỉnh quang trục bằng các ốc ở đáy ống, và gương cần vài chục phút để cân bằng nhiệt khi mang từ phòng máy lạnh ra ngoài trời nóng. Người không ngại học thêm ngàm EQ sẽ dùng được nó nhiều năm.
Kính Dobson 8 inch: gương parabol 203 mm, tiêu cự 1200 mm, f/5.9, đặt trên đế gỗ xoay với đệm trượt Teflon. Bộ chỉnh nét Crayford chuẩn 2 inch, kính tìm 8x50, hai thị kính Super Plossl 25 mm và 10 mm cho 48x và 120x. Thân ống nặng khoảng 11 kg, hàng giao thành hai kiện. Tại cửa hàng Thiên văn Hà Nội, kính được niêm yết 27,5 triệu đồng.
Trong giới thiên văn nghiệp dư, đây là đáp án quen thuộc cho câu hỏi kính đầu tiên nên mua gì: khẩu độ lớn nhất trên mỗi đồng tiền, đế Dobson chỉ việc đẩy, không có trục cực nào phải căn. Sao Mộc lộ dải mây, Sao Thổ thấy khe Cassini, cụm sao cầu M13 tách thành từng sao. Cái giá phải trả là kích thước: ống dài hơn một mét, cần chỗ cất và người khỏe để khiêng. Căn hộ nhỏ không có thang máy sẽ là một thử thách.
Phản xạ Newton 130 mm, tiêu cự 650 mm, f/5, đặt trên ngàm alt-azimuth điều khiển tự động hoàn toàn. Tay cầm NexStar+ chứa cơ sở dữ liệu hơn 4.000 thiên thể: căn chỉnh xong, chọn tên vật thể là động cơ tự xoay ống tới đó và bám theo. Kèm thị kính 25 mm (26x) và 9 mm (72x), kính tìm StarPointer, chân thép không gỉ, tổng khối lượng khoảng 8,2 kg. Cửa hàng Thiên văn Hà Nội niêm yết 18 triệu đồng, bảo hành chính hãng 2 năm.
Hợp với người bận rộn, mỗi tối chỉ có nửa tiếng và không muốn tốn chừng ấy để tìm một tinh vân. Muốn GoTo chạy đúng thì người dùng phải chọn được hai, ba sao sáng để căn chỉnh, việc này cần làm quen. Ngàm chạy bằng pin AA và hao pin khá nhanh, nên mua thêm nguồn ngoài. Chân đỡ ống 130 mm hơi chòng chành khi có gió.
Kính phản xạ Newton dòng SkySeeker của Carson, khẩu độ 114 mm, đi kèm chân tripod và bộ thị kính để dùng ngay khi mở hộp. Trên Tiki kính được bán dưới tên Carson SkySeeker JC-1000 và gắn nhãn hàng chính hãng, nằm cạnh mẫu nhỏ JC-200 cùng dòng. Carson không phải tên tuổi chuyên thiên văn như Celestron hay Sky-Watcher, nhưng là hãng quang học Mỹ có bảo hành rõ ràng, khác hẳn những chiếc kính không nhãn mác.
Gương 114 mm thu sáng nhiều hơn hẳn các ống khúc xạ 60 đến 70 mm cùng tầm giá, nhờ vậy cụm sao và tinh vân sáng bắt đầu hiện ra khi trời tối. Như mọi kính Newton, thỉnh thoảng phải chỉnh quang trục và cẩn thận với bụi rơi vào ống hở. Tài liệu tiếng Việt và cộng đồng dùng mẫu này còn ít, gặp trục trặc sẽ khó tìm người hỏi.
Khúc xạ 60 mm, tiêu cự 700 mm của Sky-Watcher, đặt trên ngàm alt-azimuth AZ2. Trên Tiki mẫu này được bán dưới mô tả kính 60/700 chân AZ, hàng chính hãng, có gian hàng tặng kèm kính xem nhật thực và kính lọc màu. Về thông số quang học, kính tương đương các đối thủ 60 mm của Celestron, nhưng ngàm AZ2 có cần chỉnh tinh trục cao, giúp nhích ống theo hành tinh nhẹ tay hơn kiểu ngàm chỉ đẩy bằng tay.
Đây là kính để làm quen: Mặt Trăng, các pha của Sao Kim, vệ tinh Sao Mộc, vành Sao Thổ cỡ hạt gạo. Trời thành phố gần như không để lại gì cho thiên hà, nên đừng đặt kỳ vọng quá cao. Kính nhẹ, ít bảo dưỡng, hợp cho học sinh và gia đình. Ai đã chắc mình theo đuổi lâu dài thì số tiền này nên dồn vào một ống lớn hơn.
Kính khúc xạ 70 mm thuộc nhóm phổ thông của Celestron, ống ngắn, đặt trên chân tripod nhôm nhẹ có thể xoay bám mục tiêu khá êm. Mẫu này ít gặp ở các cửa hàng phương Tây, chủ yếu phân phối ở thị trường châu Á, và tại Việt Nam được bán qua các cửa hàng điện tử, quang học. Cửa hàng Điện tử Đăng Quang ghi nhập khẩu chính hãng, bảo hành toàn quốc 2 năm, kèm hai thị kính.
Ống ngắn khiến kính gọn hơn hẳn các bản 70 mm tiêu cự dài, dễ nhét vào ba lô cho chuyến đi biển hay về vùng núi có trời tối. Đổi lại, tiêu cự ngắn không phải lợi thế khi soi chi tiết hành tinh, và sắc sai sẽ rõ hơn quanh Mặt Trăng. Người cần một chiếc kính nhẹ để ngắm Mặt Trăng, cụm sao và cảnh vật ban ngày sẽ thấy vừa vặn, còn ai mê hành tinh nên chọn ống tiêu cự dài.